Fuga dysocjacyjna to zaburzenie dysocjacyjne polegające na nagłej utracie kontroli nad własną tożsamością i pamięcią autobiograficzną — często połączonej z nieplanowanym opuszczeniem dotychczasowego miejsca zamieszkania lub pracy. Osoba w stanie fugi dysocjacyjnej może funkcjonować pozornie normalnie, nie pamiętając kim jest ani skąd pochodzi. To ekstremalny mechanizm obronny psychiki uruchamiany pod wpływem traumy lub silnego przeciążenia emocjonalnego.
Czym jest fuga dysocjacyjna?
Fuga dysocjacyjna to zaburzenie, które polega na nagłej utracie kontroli nad własną tożsamością oraz pamięcią, przy czym zwykle jest to zdarzenie krótkotrwałe. Dysocjacja to sposób na ucieczkę — psychiczną oraz fizyczną — od trudnych doświadczeń.
Fuga dysocjacyjna to ekstremalny mechanizm obronny, który uruchamia się u człowieka pod wpływem bardzo silnych emocji lub długotrwałego przeciążenia psychicznego. Osoba będąca w tym stanie jest w stanie w pełni funkcjonować — kupić bilety podróżne, rozmawiać z innymi ludźmi, przemieszczać się — pomimo pojawienia się amnezji dotyczącej własnej tożsamości. Nowe „ja” może mieć inną tożsamość, a po zakończeniu epizodu pacjent nie ma świadomości tego, co wydarzyło się w trakcie ataku.
Fuga dysocjacyjna a zaburzenia dysocjacyjne
Fuga dysocjacyjna należy do szerszej grupy zaburzeń dysocjacyjnych. Dysocjacja w psychologii to proces, w którym pewne treści psychiczne — wspomnienia, emocje, poczucie tożsamości — zostają oddzielone od świadomości. Jest to mechanizm obronny, który pozwala psychice przetrwać doświadczenia przekraczające jej możliwości adaptacyjne.
Do zaburzeń dysocjacyjnych zaliczamy między innymi amnezję dysocjacyjną, fugę dysocjacyjną, zaburzenie dysocjacyjne tożsamości (dawniej zwane osobowością wieloraką) oraz zaburzenia konwersyjne. Wszystkie te zaburzenia łączy wspólny mechanizm — odcięcie od trudnych treści psychicznych.
Dysocjacja psychologia — czym jest?
Dysocjacja to nie tylko zaburzenie kliniczne — w łagodniejszej formie doświadcza jej większość ludzi. Zamyślenie podczas jazdy samochodem, „odpłynięcie” podczas nudnej rozmowy czy poczucie nierealności po silnym stresie — to wszystko łagodne formy dysocjacji.
Klinicznie istotna dysocjacja pojawia się gdy mechanizm ten staje się przewlekły i dezorganizuje codzienne funkcjonowanie. Dysocjacja emocjonalna — odcinanie się od własnych uczuć — jest jednym z najczęstszych objawów po traumie. Dysocjacja poznawcza dotyczy odcinania się od myśli i wspomnień.
Amnezja dysocjacyjna
Amnezja dysocjacyjna to niezdolność do przypomnienia sobie ważnych informacji autobiograficznych — najczęściej dotyczących traumatycznych wydarzeń. W odróżnieniu od amnezji neurologicznej nie ma tu uszkodzenia mózgu — informacje są przechowywane, ale niedostępne dla świadomości.
Fuga dysocjacyjna jest szczególną formą amnezji dysocjacyjnej, w której amnezji towarzyszy nieoczekiwane opuszczenie dotychczasowego środowiska i przyjęcie nowej tożsamości.
Fuga dysocjacyjna — przyczyny
Za najważniejsze przyczyny fugi dysocjacyjnej uznaje się silne urazy psychiczne — na tyle silne, że przekraczają możliwości adaptacyjne danego człowieka. Zwykle są to wydarzenia gwałtowne, traumatyczne lub związane z długotrwałym przeciążeniem emocjonalnym.
Potencjalne czynniki wywołujące fugę dysocjacyjną to:
- działania wojenne,
- udział w katastrofie statku, samolotu lub pociągu,
- przemoc seksualna i gwałt,
- śmierć bliskiej osoby,
- przewlekły stres i wypalenie emocjonalne.
Ciało oraz umysł osoby w stanie fugi dysocjacyjnej wciąż funkcjonują, aczkolwiek poszkodowany może czasowo utracić wspomnienia. Potrzeba ucieczki oraz radykalnej odmiany życia może doprowadzić do zmiany pracy, miejsca zamieszkania czy otoczenia — po to by odciąć się od wszystkiego, co przypomina o traumatycznych przeżyciach.
Fuga dysocjacyjna — objawy
Charakterystycznym objawem fugi dysocjacyjnej jest nagła utrata pamięci dotyczącej własnej tożsamości — przy zachowaniu pamięci proceduralnej (umiejętności pisania, czytania, jazdy samochodem). Chory pomimo amnezji autobiograficznej zachowuje zdolności komunikacyjne, potrafi porozumiewać się, dbać o siebie i podróżować.
Inne objawy fugi dysocjacyjnej to: dezorientacja co do własnej tożsamości lub przyjęcie nowej, nieoczekiwane opuszczenie dotychczasowego środowiska, brak świadomości epizodu po jego zakończeniu, pozornie normalne funkcjonowanie podczas epizodu.
Fuga dysocjacyjna — przypadki i przykłady
Przypadki fugi dysocjacyjnej są dobrze udokumentowane w literaturze psychiatrycznej. Znane są przypadki osób, które po traumatycznym wydarzeniu opuściły swoje domy, zamieszkały w odległych miastach, przyjęły nowe imiona i żyły przez miesiące lub lata bez pamięci o poprzednim życiu.
Głośnym przypadkiem medialnym była historia Ansel Bourne — kaznodzieja, który w 1887 roku nagle opuścił swój dom i przez dwa miesiące prowadził sklep pod fałszywym nazwiskiem, nie mając żadnych wspomnień ze swojego poprzedniego życia. Jego przypadek stał się jednym z pierwszych klinicznie opisanych przypadków fugi dysocjacyjnej. Przypadki fugi dysocjacyjne są rzadkie, ale regularnie opisywane w literaturze medycznej — szczególnie w kontekście ofiar katastrof i wojen.
Zaburzenia konwersyjne a dysocjacja
Zaburzenia konwersyjne to zaburzenia, w których stres psychiczny manifestuje się objawami neurologicznymi bez organicznego podłoża — drżeniem, paraliżem, utratą wzroku lub słuchu, drgawkami. Są ściśle powiązane z dysocjacją — mechanizm jest podobny: psychika „konwertuje” nieznośny stres emocjonalny w objawy fizyczne.
Zaburzenia konwersyjne i fuga dysocjacyjna należą do tej samej rodziny zaburzeń dysocjacyjnych i często współwystępują z PTSD.
Fuga dysocjacyjna — diagnoza
Fuga dysocjacyjna może zostać rozpoznana jedynie przez specjalistę z zakresu psychiatrii lub psychoterapii. Diagnozowanie rozpoczyna się od wykluczenia innych potencjalnych przyczyn utraty pamięci — urazów czaszki, guzów mózgu, chorób neurologicznych, wpływu substancji psychoaktywnych.
W procesie diagnozy kluczowy jest wywiad z pacjentem, obserwacja jego zachowania oraz analiza kontekstu życiowego w celu stwierdzenia czy wystąpiła trauma. Przeprowadza się też konsultacje psychiatryczne w celu odróżnienia amnezji dysocjacyjnej od innych zaburzeń.
Fuga dysocjacyjna — leczenie
Zazwyczaj stosowana jest psychoterapia, której formę dobiera się indywidualnie. Może być to terapia psychodynamiczna, terapia poznawczo-behawioralna, a także EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) — skuteczna szczególnie w leczeniu PTSD i traumy.
W niektórych przypadkach pomocne może być leczenie farmakologiczne — szczególnie gdy fuga współistnieje z depresją, lękiem czy zaburzeniami snu.
Rokowania są na ogół dobre — większość epizodów fugi dysocjacyjnej ustępuje samoistnie lub po krótkotrwałej terapii. Kluczowe jest jednak przepracowanie traumy leżącej u podstaw zaburzenia, by zapobiec nawrotom.
FAQ — najczęstsze pytania o fugę dysocjacyjną
Fuga dysocjacyjna — co to jest?
Fuga dysocjacyjna to zaburzenie dysocjacyjne polegające na nagłej utracie pamięci autobiograficznej i tożsamości, często połączonej z nieplanowanym opuszczeniem dotychczasowego środowiska. Osoba w stanie fugi może funkcjonować pozornie normalnie, nie pamiętając kim jest.
Jakie są objawy fugi dysocjacyjnej?
Główne objawy to nagła utrata pamięci dotyczącej własnej tożsamości, dezorientacja lub przyjęcie nowej tożsamości, nieoczekiwane opuszczenie dotychczasowego miejsca zamieszkania oraz brak wspomnień z epizodu po jego zakończeniu.
Co powoduje fugę dysocjacyjną?
Najczęściej silna trauma — przemoc, katastrofa, śmierć bliskiej osoby, działania wojenne. Fuga jest ekstremalnym mechanizmem obronnym psychiki przeciążonej traumatycznym doświadczeniem.
Czym różni się fuga dysocjacyjna od amnezji dysocjacyjnej?
Amnezja dysocjacyjna to utrata pamięci bez opuszczenia środowiska. Fuga dysocjacyjna to amnezja połączona z nieoczekiwanym wyjazdem i często przyjęciem nowej tożsamości.
Czy fuga dysocjacyjna jest uleczalna?
Tak. Większość epizodów ustępuje samoistnie lub po psychoterapii. Kluczowe jest przepracowanie traumy leżącej u podstaw zaburzenia.
Czym są zaburzenia dysocjacyjne?
Zaburzenia dysocjacyjne to grupa zaburzeń psychicznych, w których pewne treści psychiczne — wspomnienia, tożsamość, emocje — zostają oddzielone od świadomości. Należą do nich amnezja dysocjacyjna, fuga dysocjacyjna, zaburzenie dysocjacyjne tożsamości i zaburzenia konwersyjne.
Źródła
- Kevin Walsh, David Darby: Neuropsychologia kliniczna. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2014, s. 115–116.
- Levine Peter A., Uleczyć traumę. 12-stopniowy program wychodzenia z traumy, tłum. Zenon Mazurczak, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2015.
- Tomalski Radosław, „Aleksytymia i dysocjacja”, Psychoterapia, 2(145), 2008 (ss. 35–43).
- Drozdowski Leszek, „Dysocjacja – terra incognita? Od adaptacji do patologii”, Newsletter NSLT, Nr 9, 2013 (ss. 3–24).
Jeśli doświadczasz objawów dysocjacji lub rozpoznajesz u siebie wzorce opisane w tym artykule, zapraszam do kontaktu.
Gabinet w Warszawie Śródmieściu, ul. Żurawia 43 lok. 103
Tel: 602 151 359